درسنامه آموزشی دین و زندگی (2) کلاس یازدهم انسانی
درس 13: در انتظار ظهور
آیندهٔ تاریخ
زندگی انسانها همواره صحنه مبارزهٔ حق و باطل بوده و هست. در جبهه حق، خداپرستانی حضور دارند که در راه عدالت و دفاع از حقوق محرومان و مستضعفان تلاش کردهاند و صفحات تاریخ را زیبایی و شکوه بخشیدهاند. در جبههٔ باطل، خودخواهان و خودپرستانی بودهاند که شرک و ستمگری پیشه ساخته و برای رسیدن به امیال خود، از انسانها بهرهکشی کردهاند و فساد و بیبندوباری را رواج دادهاند.
امروزه نیز در صحنهٔ جهانی، دو جبهه حق و باطل حضور دارند و مستکبران بر محرومان و مستضعفان ستم میکنند و حقطلبان نیز به مبارزه با آنان میپردازند.
اکنون جای طرح این سؤال است که:
سرانجام این مبارزه چه خواهد شد؟ آیا روزی ستمگران قدرت خود را از دست خواهند داد؟
خداپرستان معتقدند که چون خداوند حکیم، جهان را اداره میکند، جامعهٔ بشری بالاخره به سمت کمال خواهد رفت و حق و عدل بر باطل و ظلم، پیروز خواهد شد و ادارهٔ جهان به دست حقطلبان خواهد افتاد.
تدبّر در قرآن (صفحهٔ 157 کتاب درسی)
قرآن کریم، در برخی از آیات دربارهٔ آیندهٔ زندگی انسانها در زمین سخن گفته و وعدههایی داده است. برخی از این آیات را در اینجا ذکر میکنیم تا با آینده جهان از دیدگاه قرآن آشنا شویم:
وَعَدَ اللّٰهُ الَّذینَ آمَنوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِی الاَرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذینَ مِن قَبلِهِم وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دینَهُمُ الَّذِی ارتَضیٰ لَهُم وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم اَمنًا یَعبُدونَنی لا یُشرِکونَ بی شَیئًا... [سورهٔ نور / 55]
خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند، وعده داده است که آنان را جانشین در زمین قرار دهد، همان طور که قبل از آنان کسانی را جانشین قرار داد، و دینشان را که برای آنان پسندیده مستقر سازد و بیم و ترسشان را به امنیت مبدل سازد. [به گونهای که دیگر] مرا بپرستند و به من شرک نورزند.
وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوارِثینَ [سورهٔ قصص / 5]
ما میخواهیم بر مستضعفان زمین، منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] قرار دهیم و آنان را وارثان [زمین] قرار دهیم.
وَ لَقَد کَتَبنا فِی الزَّبورِ مِن بَعدِ الذِّکرِ اَنَّ الاَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحونَ [سورهٔ انبیاء / 105]
به راستی در زبور، پس از ذکر (تورات) نوشتهایم که زمین را بندگان شایسته من به ارث میبرند.
در این آیات بیندیشید و بگویید چه آیندهای برای هریک از موارد زیر بیان شده است؟
1- مؤمنین صالح: جانشینی در زمین، استقرار دینشان و تبدیل شدن بیم و ترسشان به امنیت.
2- مستضعفین: پیشوایان و وارثان زمین
3- بندگان شایسته: به ارث بردن زمین
4- دین حق: در جهان استقرار پیدا میکند
موعود و منجی در ادیان
پیامبران الهی، برای تحقق این وعدهٔ الهی (پیروزی حق بر باطل در آیندهٔ تاریخ) از یک طرح الهی سخن گفتهاند. آنان اعلام کردهاند که گرچه مستکبران نمیخواهند، اما روزی جامعهٔ بشری آمادهٔ پذیرش حق خواهد شد و یک رهبر و ولیّ تعیین شده از جانب خداوند ظهور میکند و حکومتی عادلانه در جهان تشکیل میدهد.
این عقیدهٔ اصلی همه پیامبران الهی است، اما تعلیمات هر پیامبری، جز پیامبر خاتم، دستخوش دگرگونی شد؛ یکی از این دگرگونیها، مربوط به چگونگی ظهور و تشکیل حکومت جهانی بود. با وجود این، همه در اصلِ الهی بودن پایان تاریخ و ظهور ولی خدا برای برقراری حکومت جهانی اتفاق نظر دارند.
از این رو، اعتقاد به منجی در بین پیروان پیامبران، فرصت ارزشمندی است برای همکاری میان آنها و تلاش برای تحقق آرمانهای بزرگ همه پیامبران الهی، مانند خداپرستی، عدالت، اخلاق و نفی حاکمیت کفر و ستم بر جهان. این همکاری سبب نزدیکی و همدلی حقطلبان و مانع توطئههای ستمگران میشود.
موعود در اسلام
ما مسلمانان نیز مانند پیروان سایر ادیان الهی عقیده داریم که در آخرالزمان منجی انسانها، ظهور خواهد کرد و جهان را به نهایت عدل خواهد رساند. این منجی، امام مهدی است که از نسل پیامبر اکرم (ص) میباشد.
در کتابهای حدیثی اهل سنت تأکید شده که امام «مهدی» از نسل پیامبر اکرم (ص) و حضرت فاطمه (س) است، البته آنان معتقدند که امام مهدی (ع) هنوز به دنیا نیامده است. ما شیعیان معتقدیم که بنا بر سخنان صریح پیامبر اکرم و ائمه اطهار (ع)، موعود و منجی انسانها، دوازدهمین امام و فرزند امام حسن عسکری است و با توجه خاص خداوند، به حیات خود ادامه میدهد تا اینکه به اذن خداوند ظهور میکند و حکومت جهانی اسلام را تشکیل میدهد.
البته مشخص بودن پدر و مادر امام زمان (عج)، این فایده را دارد که اگر ماجراجویان فریبکاری بخواهند خود را مهدی موعود معرفی کنند، به زودی شناخته میشوند و مردم هوشیار، فریب آنها را نمیخورند.
اعتقاد به زنده بودن آن حضرت و حضور ایشان در جامعه، دارای فواید زیر است:
اوّل اینکه، پیروان آن حضرت، از یکسو، امام خود را حاضر و ناظر بر خود مییابند و میدانند که ایشان از حال مسلمانان آگاهاند و از فداکاریها و مجاهدت مؤمنان اطلاع دارند و از سوی دیگر، آنان میتوانند خواستههای خود را با امام خود همانند دوستی صمیمی در میان بگذارند و برای بهدست آوردن رضایت ایشان، تلاش کنند.
دوم اینکه، جامعه به صورتهای گوناگون از هدایتهای امام و از ولایت معنوی ایشان برخوردار میگردد.
مسئولیتهای منتظران
اکنون لازم است ببینیم در دوره غیبت امام عصر (ع)، چه مسئولیتهایی بر عهدهٔ منتظران ظهور هست.
در اینجا به مهمترین این مسئولیتها اشاره میکنیم.
1- تقویت معرفت و محبّت به امام
فرزندانی به پدر و مادر خود محبت بیشتری دارند که به دلسوزی و مهربانی آنان بیشتر آگاه شدهاند. پیامبر و امام از پدر و مادر نیز برای مؤمنان مهربانترند و آنان که چنین معرفتی را به دست آوردهاند، محبّت بیشتری به پیامبر و امام دارند.
افزایش معرفت به امام عصر (ع) و تقویت محبتی که به دنبال آن میآید، وظیفهٔ هر مسلمانی است. پیامبر اکرم (ص) در سخنانی ضمن معرفی همهٔ امامان، دربارهٔ امام عصر میفرماید:
«هرکس که دوست دارد خدا را در حال ایمان کامل و مسلمانی مورد رضایت او ملاقات کند، ولایت و محبّت امام عصر را بپذیرد».
ضرورت تقویت معرفت و محبت بدان جهت است که عصر غیبت، عصر تردیدهاست. در این دوره، فتنههای گوناگون و اندیشههای رنگارنگ پیدا میشوند و بیایمانی را تبلیغ میکنند. مؤمن حقیقی، با افزایش معرفت خود، تردیدها را کنار میزند و با یقین، برای فردای روشن آماده میشود. پیامبر اکرم (ص) به امام علی (ع) فرمود:
«بزرگترین مردمان در ایمان و یقین، کسانیاند که در روزگاران آینده زندگی میکنند، آنان پیامبرشان را ندیدهاند، امام آنها در غیبت است و فقط به سبب خواندن قرآن کریم و احادیث معصومین [و تفکر در آنها] ایمان میآورند».
شناخت جایگاه امام در پیشگاه الهی، آشنایی با شیوهٔ حکومت داری ایشان به هنگام ظهور، آشنایی با ویژگیهای ایشان در سخنان معصومین از عوامل مؤثر در شناخت و محبت به امام زمان و از بین رفتن تردیدهاست.
تفکر در حدیث (صفحهٔ 161 کتاب درسی)
با توجه به توضیحات قبل، با تفکر در این حدیث بگویید ما چگونه میتوانیم امام زمان خویش را بشناسیم؟
پیامبر اکرم (ص)؛
مَن ماتَ وَ لَم یَعرِف اِمامَ زَمانِهٰ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً
هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلی مرده است.
شناخت امام زمان باعث میشود که شک و دو دلی و تردید که باعث بیایمانی میشود از میان برود و مؤمن حقیقی با یقین برای فردای روشن آماده شود.
2- پیروی از فرمانهای امام عصر
منتظر حقیقی تلاش میکند که در عصر غیبت، پیرو امام خود باشد و از ایشان تبعیت کند. رسول خدا (ص) میفرماید:
«خوشا به حال کسی که به حضور «قائم» برسد، در حالی که پیش از قیام او نیز پیرو او باشد».
مراجعه به عالمان دین، عمل به احکام فردی و اجتماعی دین و مقابله با طاغوت از جمله دستورات امام زمان (ع) است که پیروان آن حضرت به دنبال انجام آن هستند. به عنوان نمونه، تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت و برکنارکردن حاکمان ستمگر یکی از علائم پیروی از امام عصر (ع) است.
3- آماده کردن خود و جامعه برای ظهور
منتظر، عصر غیبت را عصر آماده باش برای یاری امام میداند و خود را سربازی برای یاری آن حضرت به حساب می آورد. او هرلحظه منتظر است ندای امام در جهان طنین انداز شود و مردم را برای پیوستن به حق فراخواند. امام صادق (ع) در توصیف یاران امام زمان (ع)، میفرماید:
«یاران مهدی مردمانی مقاوم، سرشار از یقین به خدا و استوارتر از صخرهها هستند؛ اگر به کوهها روی آورند، آنها را متلاشی میکنند.»
امام علی (ع) دربارهٔ کسانی که با امام زمان (ع) بیعت میکنند، میفرماید:
«امام با این شرط با آنها بیعت میکند که در امانت خیانت نکنند، پاکدامن باشند، اهل دشنام و کلمات زشت نباشند، به ظلم و ستم خون ریزی نکنند، به خانهای هجوم نبرند، کسی را به ناحق آزار ندهند، ساده زیست باشند و بر مَرکبهای گران قیمت سوار نشوند، لباسهای فاخر نپوشند، به حقوق مردم تجاوز نکنند، به یتیمان ستم نکنند، دنبال شهوت رانی نباشند، شراب ننوشند، به پیمان خود عمل کنند، ثروت و مال را احتکار نکنند ... و در راه خدا به شایستگی جهاد نمایند».
اما چه کسانی میتوانند در هنگام ظهور این ویژگیها را داشته باشند؟
کسانی که قبل از ظهور آن امام، در صحنه فعالیتهای اجتماعی و نبرد دائمی حق و باطل، در جبهه حق حضوری فعال داشته باشند و با ایستادگی در مقابل شیاطین درون و برون، ویژگیهایی همچون شجاعت، عزت نفس و پاک دامنی را در خود پرورانده باشند.
کسی که در عصر غیبت تنها با گریه و دعا سر کند و در صحنهٔ نبرد حقطلبان علیه مستکبران حضور نداشته باشد، در روز ظهور، به علت عدم آمادگی، مانند قوم موسی (ع) به امام مهدی (ع) خواهند گفت: «تو و پروردگارت بروید و بجنگید، ما اینجا مینشینیم».
در حقیقت، انتظار، یک عمل است، یک قیام است. منتظر، تسلیم وضع موجود نمیشود؛ به امید آیندهای روشن تلاش میکند؛ از یأس و ناامیدی سخن نمیگوید. منتظر، به همان اندازه که به آینده امید دارد و مشتاق امام زمان است، از
گذشته نیز درس میآموزد و عاشق سیدالشهدا است و به حماسهٔ بزرگش عشق میورزد.
همانطور که برخی جامعهشناسان گفتهاند، پویایی جامعهٔ شیعه در طول تاریخ، به دو عامل وابسته بوده است:
1- گذشتهٔ سرخ؛ یعنی اعتقاد به عاشورا، آمادگی برای شهادت و ایثار.؛
2- آیندهٔ سبز؛ یعنی انتظار برای سرنگونی ظالمان و گسترش عدالت در جهان، زیر پرچم امام عصر (ع).
یاران امام، پیشتازان تحول جهانی و سازندگان تمدن اسلامیاند. هستهٔ مرکزی این یاران 313 نفر، به تعداد یاران پیامبر اکرم (ص) در جنگ بَدر هستند که بنا به فرموده امام باقر (ع) تعدادی از آنان از زناناند. همچنین در احادیث آمده است که بیشتر یاران امام را جوانان تشکیل می دهند. بکوشیم که با ایجاد آمادگی در خود از یاران نزدیک امام عصر باشیم.
4- دعا برای ظهور امام
در انتظار ظهور بودن، خود از برترین اعمال عصر غیبت است؛ زیرا فرج و گشایش واقعی برای دینداران با ظهور آن حضرت حاصل میشود. امیر مؤمنان (ع) میفرماید:
«منتظر فرج الهی باشید و از لطف الهی مأیوس نشوید و بدانید که محبوبترین کارها نزد خداوند، انتظار فرج است».
لازمهٔ این انتظار، دعا برای ظهور امام عصر (ع) است. بر این اساس، خواست خود را اینگونه به درگاه خداوند عرضه میداریم:
«خدایا! از تو آن دولت با کرامتی را طلب میکنیم که با آن، اسلام و اهلش را عزیز میگردانی و نفاق و اهلش را خوار میسازی، ما را در آن دولت از دعوتکنندگان به طاعت خود و رهبران به سوی راهت قرار ده و کرامت دنیا و آخرت را از برکت آن بر ما ارزانی دار».
نگاهی به جامعهٔ مهدوی
امام عصر (ع) زمانی ظهور میکند که مردم جهان از همهٔ مکتبهای غیرالهی و مدعیان برقراری عدالت در جهان ناامید شدهاند و با تبلیغی که منتظران واقعی کردهاند، دلهای مردم به سوی آن منجی الهی جلب شده است. بیشتر مردم همین که ندای امام و طرفداران ایشان را میشنوند، با شوق به سوی آن حضرت میشتابند. اما مستکبران و ظالمان در مقابل امام میایستند که در نهایت شکست میخورند و حکومت جهانی امام تشکیل میشود.
حکومتی که امام عصر تشکیل میدهد و جامعهای که میسازد، همان حکومت و جامعهای است که آرمان پیامبران الهی بوده و در طول تاریخ برای تحقق آن مبارزه کردهاند و بسیاری از انبیا و اولیا و زنان و مردان آزادهٔ جهان در راه آن، به شهادت رسیدهاند.
به عبارت دیگر، با تشکیل حکومت امام عصر (ع) همهٔ اهداف انبیا تحقق مییابد. در میان این اهداف به چند مورد آن اشاره میکنیم:
1- عدالت گستری: پیامبر اکرم (ص) فرمود:
«با ظهور امام عصر خداوند زمین را از قسط و عدل پر خواهد کرد، بعد از اینکه از ظلم و جور پر شده باشد».
در جامعهٔ مهدوی، قطب مرفّه و قطب فقیر، طبقهٔ مستکبر و طبقهٔ مستضعف وجود ندارد. امام باقر (ع) دربارهٔ وضعیت اقتصادی مردم پس از ظهور، میفرماید:
«آن چنان میان مردم مساوات برقرار میکند که نیازمندی پیدا نخواهد شد تا به او زکات داده شود».
در جامعهٔ مهدوی خبری از فقر و بینوایی نیست. حس تعاون و یاری دادن به یکدیگر در همه جا دیده میشود. مردم به قدری نسبت به یکدیگر اطمینان دارند که اجازهٔ برداشت از اموال شخصی خود را به دیگری میدهند.
2- آبادانی: براساس وعده قرآن کریم که فرموده است:
«اگر اهالی شهرها ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند، درهای برکات از آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم».
برکت و آبادانی همهٔ سرزمینها را فرا میگیرد. برای مثال، اگر کسی سرزمینهای بین عراق و شام را که بسیاری از قسمتهای آن در حال حاضر کویری است، بپیماید، همه را سرسبز و خرم خواهد دید.
امام صادق (ع) میفرماید:
«در آن هنگام زمین، ذخایر خود را آشکار میکند و برکات خود را ظاهر میسازد».
3- شکوفایی عقل و علم: این دوران زمان کامل شدن عقلهای آدمیان است و با لطف و توجه ویژهای که امام زمان (ع) به همه انسانها میکند عقل آنان کامل میشود.
مردم به کسب دانش و فهم اسرار هستی علاقه نشان میدهند و از رازهای هستی یکی پس از دیگری پرده برمیدارند. اگر دانشی که بشر از ابتدای خلقتش تا زمان ظهور به دست آورده، به اندازهٔ دو حرف از بیستوهفت حرف باشد، در عصر مهدوی به تعداد سایر حروف بر دانش بشر افزوده میشود.
4- امنیت کامل: یکی از اهداف مبارزات گسترده انسانهای آزاده، تلاشهای مصلحان اجتماعی و مجاهدت مجاهدان و مبارزان راه حق، این بوده است که انسانها با امنیت کامل در کنار هم زندگی کنند .امام عصر (ع) این آرزوی بشر را محقق میکند.
در آن دوران، اگر کسی از شرق یا غرب عالم، شب یا روز، زن یا مرد و به تنهایی به سمت دیگر حرکت کند، احساس ناامنی و ترس نمیکند، از دزدی اموال و ثروت دیگران خبری نیست.
5- فراهم شدن زمینۀ رشد و کمال: از همهٔ موارد فوق مهمتر اینکه، در جامعهٔ مهدوی زمینههای رشد و تکامل همهٔ افراد فراهم است. انسانها بهتر میتوانند خدا را بندگی کنند، فرزندان صالح به جامعه تقدیم نمایند و خیرخواه دیگران باشند. بدین ترتیب، انسانها به هدفی که خدا در خلقت برای آنها تعیین کرده، بهتر و آسانتر میرسند.
اندیشه و تحقیق (صفحهٔ 165 کتاب درسی)
1- از دیدگاه قرآن کریم، آیندهٔ تاریخ از آن چه کسانی است؟
حکومت جهانی به مؤمنان صالح میرسد و مستضعفان وارث زمین خواهند شد.
2- معتقد بودن به انتظار، چه تأثیرهایی بر شخصیت فرد منتظر دارد؟
چون انتظار امام زمان (عج) از روی اشتیاق و مهر و محبت است، در شخص منتظر آثاری دارد؛ از جمله: 1- برای جلب رضایت امام تلاش میکند 2- امام را الگو قرار میدهد و میکوشد تا خصلتهای مورد توجه ایشان را در خود به وجود آورد 3- شخص را فعال و با نشاط میکند و امید به آیندهای زیبا را در او افزایش میدهد.
3- این جمله را تحلیل کنید: «منتظران مصلح، خود باید صالح باشند.»
هدف و فلسفهٔ ظهور امام زمان (عج) اصلاح جامعه و گسترش عدالت در سراسر جهان است، بنابراین کسانی که میخواهند آن حضرت را در رسیدن به این منظور یاری نمایند، خود باید صالح باشند. کسی که خود از صلاحیت و شایستگی برخوردار نیست، نمیتواند کارگزار جامعهٔ اسلامی باشد.
پیشنهاد (صفحهٔ 166 کتاب درسی)
1- یکی از دعاهای مهمی که ارتباط ما را با امام عصر تقویت میکند، دعای عهد است. این دعا را در کتاب مفاتیح الجنان بیابید؛ آن را مطالعه کنید و ببینید که در این دعا چه عهدی مطرح شده است.
2- با توجه به سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی که در بخش «برای مطالعه» آمده، توضیح دهید که «انتظار مثبت» چه تفاوتهایی با «انتظار منفی» دارد.
مشتاق و منتظر امام زمان (ع) این گونه با خود نجوا میکند:
عمری است که از حضور او جاماندیم
در غربت سرد خویش تنها ماندیم
او منتظر است تا که ما برگردیم
ماییم که در غیبت کبری ماندیم
و میسراید:
صبحی گره از زمان وا خواهد شد
راز شب تار برملا خواهد شد
در راه، عزیزیست که با آمدنش
هر قطبنما قبلهنما خواهد شد